Шарайна
Қазақстанның мәдени кеңістігінде соңғы жылдары ұлттық дәстүрлерді жаңғырту, оларды заманауи форматта қайта таныту үрдісі айқын байқалады. Солардың ішінде ерекше орны бар мәдени-этнографиялық жоба – «Көкмайса» қымыз мерекесі және оның тарихи-мәдени негізі саналатын қымызға қатысты көктемгі ғұрыптар. Бұл жоба тек мәдени шара ғана емес, сонымен қатар туризмді дамытуға, ұлттық бренд қалыптастыруға бағытталған кешенді бастама ретінде қарастырылады.
Тарихи тамыры терең дәстүр
Қымыз мерекесінің негізі – көне көшпелі мәдениеттегі «бие байлау», «айғыр қосу», «қымыз мұрындық» сияқты маусымдық ғұрыптар. Бұл рәсімдер көктемгі мал шаруашылығы циклінің басталуымен байланысты болып, табиғаттың жаңаруын, молшылық пен бірлікті бейнелеген.
Тарихи деректерде қымыздың емдік қасиеті туралы Геродот, Гиппократ, Әбу Әли ибн Сина еңбектерінде айтылса, ортағасырлық саяхатшылардың жазбаларында да көшпелілердің қымызға қатысты ғұрыптары кең сипатталған. Мәселен, Гильом де Рубрук еңбегінде көктемгі қымыз рәсімінің қоғамдық әрі рухани мәні ерекше атап өтіледі.
«Көкмайса» феномені және халықаралық қызығушылық
2012 жылдан бастап «Ұлы тағзым» қоғамдық қоры бастамасымен Ұлытау өңірінде ұйымдастырылып келе жатқан «Көкмайса» фестивалі қысқа уақыт ішінде өңірлік шарадан халықаралық деңгейдегі этнофестивальге айналды.
2012–2018 жылдар аралығында фестивальге АҚШ, Франция, Бахрейн, Польша, Украина, Ресей және Орталық Азия елдерінен туристер қатысқан. Сонымен қатар ЮНЕСКО, National Geographic, Discovering Kazakhstan, Тұран-ТВ және өзге де халықаралық медиа өкілдері іс-шараны ақпараттық тұрғыда кеңінен насихаттады.
Осы кезеңде «Қазақфильм» АҚ тарапынан деректі фильм түсіріліп, Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі үш тілде фотоальбом шығарды. Бұл – фестивальдің мәдени дипломатия құралына айналғанын көрсетеді.
ЮНЕСКО мойындауы және мәдени мәртебе
Қымызға байланысты дәстүрлер 2018 жылы ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне «қазақ жылқышыларының көктемгі әдет-ғұрыптары» ретінде енгізілді. Бұл шешім қазақ халқының жылқы мәдениеті әлемдік өркениетке қосқан маңызды үлес ретінде танылғанын айғақтайды.
Сонымен қатар, «Жібек жолының тірі мұрасы» халықаралық бағдарламасы аясында қымыз мерекесін халықаралық деңгейде ілгерілету бастамалары қолға алынған.
Қымыз мерекесінің көпқырлы мәні
Қымыз мерекесі тек этнографиялық көрініс емес, бірнеше стратегиялық бағытты қатар қамтитын кешенді құбылыс:
- Мәдени мұраны насихаттау
Фестиваль барысында қымыз дайындау, күбі ыстау, ұлттық қолөнер, салт-дәстүрлер көрсетіліп, көрермен белсенді қатысушыға айналады.
- Туризмді дамыту
Ішкі және халықаралық оқиға туризмін дамытуға бағытталған бұл жоба көшпелі мәдениетті әлемге танытудың тиімді алаңы болып отыр.
- Экономикалық әсер
Жылқы шаруашылығы мен қымыз өндірісін дамыту арқылы ауыл экономикасына серпін береді, шағын бизнеске мүмкіндік ашады.
- Денсаулық және әлеуметтік құндылық
Қымыздың емдік қасиетін насихаттау арқылы салауатты өмір салтын қалыптастыруға ықпал етеді.
- Түркі әлемінің мәдени интеграциясы
Саха, Мажарстан, Моңғолия, Башқұртстан сияқты елдермен ортақ мәдени кеңістік қалыптастыруға жол ашады.
Терісаққан тәжірибесі: дәстүрдің тірі моделі
Ұлытау аймағындағы кейбір ауылдарда, соның ішінде Терісаққан өңірінде сақталған көктемгі «үйірге айғыр қосу» жоралғысы – дәстүрдің әлі де тірі екенін көрсететін ерекше мысал. Мұнда жылқы өсіру тек шаруашылық емес, әлеуметтік-мәдени құндылық ретінде өмір сүреді.
Бүгінгі таңда Қазақстанда қымыз мерекесі тек ауылдық деңгейдегі салт емес, ұлттық мәдени саясаттың бір бөлігіне айналып келеді. Ол ұлттық бірегейлікті нығайтуға, тарихи жадыны жаңғыртуға және қоғамды біріктіруге ықпал ететін құрал ретінде қарастырылуда.
Сарапшылардың пікірінше, мұндай жобалар: ұлттық бренд қалыптастырады, өңірлік туризмді дамытады, халықаралық мәдени диалогты күшейтеді, жастарды дәстүрге жақындатады
Түйін
Қымыз мерекесі – өткеннің сарқыншағы емес, керісінше болашаққа бағытталған мәдени инвестиция. Ол Ұлы дала өркениетінің тарихи тәжірибесін заманауи форматта қайта жаңғыртып, Қазақстанның мәдени келбетін айқындайтын маңызды факторға айналып отыр.
Осы тұрғыдан алғанда, «Көкмайса» сияқты этнофестивальдер тек мерекелік іс-шара емес, ұлттық идеяны қалыптастыру мен халықаралық мәдени кеңістікте Қазақстанның орнын нығайтатын стратегиялық жоба ретінде бағалануы тиіс.
Бақтияр Қожахметов,
Өлкетанушы, этнограф.
