Шарайна
1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі қабылдаған Мемлекеттік егемендік туралы декларация Қазақстанның тәуелсіздікке қарай бет бұрғанын айқындаған тарихи құжат болды. Оның қабылдануы елдің саяси-құқықтық дербестігін қалыптастыруға жол ашып, болашақ тәуелсіз мемлекеттің негізін қалады.
Декларация 17 баптан тұрды. Онда республика аумағының тұтастығы, мемлекеттік биліктің дербестігі, Конституция мен заңдардың үстемдігі, ұлттық мәдениетті дамыту және азаматтардың құқықтарын қорғау секілді маңызды қағидалар көрініс тапты. Құжат Қазақстанның өз саясатын дербес жүргізуіне және мемлекеттік институттарын қалыптастыруына құқықтық негіз жасады.
Декларацияның қабылдануы оңай өткен жоқ. Сол кезеңдегі Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты Рымбек Жүнісовтің естелігінде 360 депутат қатысқан талқылаудың күрделі болғаны, кейбір депутаттардың дауыс беруден бас тартқаны айтылады. Бұл дерек егемендікке бастар жолдың саяси пікірталастар мен жауапты шешімдер арқылы өткенін аңғартады. Кеңес Одағы әлі тарамаған кезеңде республиканың дербестігін заң жүзінде бекіту саяси батылдық пен тарихи жауапкершілікті талап етті.
Құжаттың тарихи маңызы оның тәуелсіздікті бірден жариялауында емес, дербес мемлекет құрудың құқықтық алғышарттарын белгілеуінде еді. 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Конституциялық заң қабылданып, еліміздің тәуелсіз мемлекет ретіндегі мәртебесі заң жүзінде бекітілді. Осылайша, 1990 жылғы Декларация мен 1991 жылғы Тәуелсіздік туралы заң ел тарихындағы өзара сабақтас екі маңызды белеске айналды.
Бүгінде 25 қазан – Республика күні. Бұл күн тек мерекелік дата емес, мемлекеттіліктің қалыптасу жолын еске түсіретін тарихи кезең. Декларацияның мәнін түсіну үшін оның қабылданған уақытын, саяси жағдайын және ел болашағына ықпал еткен құқықтық қағидаларын бірге қарастырған жөн.
Бүгінгі жастар нені білуі керек?
Ең алдымен, жастар егемендік пен тәуелсіздік ұғымдарының мәнін ажырата білуі қажет. Егемендік – мемлекеттің өз билігін жүзеге асырып, ішкі және сыртқы саясатын дербес айқындау құқығы. Ал тәуелсіздік – мемлекеттің басқа мемлекетке саяси тұрғыдан бағынышты болмауы. 1990 жылғы Декларация Қазақстанның дербестігін нығайтуға жол ашса, 1991 жылғы Конституциялық заң тәуелсіздікті заң жүзінде бекітті. Осы тарихи сабақтастықты білу елдігіміздің қандай кезеңдерден өткенін түсінуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар өскелең ұрпақ тәуелсіздіктің бір күнде қалыптаспағанын ұғынуы керек. Оның артында саяси пікірталастар, құқықтық ізденістер және ел болашағына қатысты маңызды шешімдер тұр. Сондықтан тарихи құжаттарды тек жаттап алу жеткіліксіз. Олардың мазмұнын түсініп, сол кезеңнің жағдайымен байланыстыра талдау, тарихи деректерді салыстыру және мемлекет қалыптастыруға үлес қосқан тұлғалардың еңбегін бағалау маңызды.
Егемендік декларациясын білу жастардың тарихи санасы мен азаматтық жауапкершілігін қалыптастыруға да ықпал етеді. Өз елінің өткенін білетін жас мемлекеттік рәміздердің, Конституцияның, ана тілінің және ұлттық мәдениеттің қадірін тереңірек түсінеді. Тәуелсіздікке құрмет тек мерекелік шараларға қатысумен шектелмейді. Ол сапалы білім алудан, адал еңбек етуден, заңды құрметтеуден, қоғамдық өмірге белсенді араласудан және елдің дамуына үлес қосудан көрінеді.
Жастар үшін тағы бір маңызды міндет – тарихи ақпаратқа сын көзбен қарау. Құжаттардың түпнұсқасын оқып, мәліметтерді сенімді дереккөздермен салыстыру өткенді бұрмаламай тануға көмектеседі. Бұл ұлттық тарихқа деген саналы көзқарасты қалыптастырып, тарихи жадтың сақталуына ықпал етеді.
Қорыта айтқанда, Мемлекеттік егемендік туралы декларация – Қазақстанның тәуелсіздікке бастар жолындағы маңызды құқықтық құжат. Оның тарихи маңызын білу өткенге құрметпен қараумен ғана шектелмейді, бүгінгі мемлекеттің қалыптасу негіздерін түсінуге де мүмкіндік береді. Егемендіктің қадірін білу, ел болашағына жауапкершілікпен қарау және Қазақстанның дамуына үлес қосу – бүгінгі жас ұрпақтың ортақ міндеті.
Ізтай Белгібайұлы.
