Шарайна
Өткен аптада Жезқазған қаласында өңірімізге белгілі тарихи тұлғаларға арналған ғылыми-танымдық конференция өтті. Тарихи жадыны жаңғыртып, елге еңбегі сіңген ерлердің өмір жолын жаңа деректермен зерделеуді мақсат еткен жиын Өтебай би мен Барлыбай батырдың тағылымына арналды.
Ұлытауды картадағы географиялық атау ғана деп қабылдау – оның тарихи салмағын толық бағаламау. Бұл өлке – қазақ мемлекеттілігінің талай кезеңіне куә болған, елдік шешімдер қабылданған, ұлт тарихының талай тарауы тоғысқан кеңістік. Сондықтан Ұлытау тарихын зерделеу дегеніміз – белгілі бір өңірдің өткенін түгендеу емес, тұтас қазақ қоғамының саяси, әлеуметтік және рухани даму жолын қайта қарау.
Осы тұрғыдан алғанда Жезқазғанда өткен «Ұлы дала тарихындағы Ұлытау өңірінің XVII–XVIII ғасырлардағы көрнекті тұлғалары Өтебай би мен Барлыбай батыр тағылымы» атты халықаралық ғылыми-танымдық конференцияның көтерген мәселесі ауқымды. Жаратылыстану ғылымдары академиясы мен Ө.Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті ұйымдастырған жиын екі тарихи тұлғаның есімін ұлықтаумен шектелмей, Ұлытау тарихын ғылыми айналымда жүйелі зерделеудің өзекті мәселелерін ортаға салды.
Аңыз бен архивтің арасы
Тарихи тұлғаны тану оңай шаруа емес. Әсіресе XVIII ғасыр секілді ел тағдыры сынға түскен кезеңде өмір сүрген адамдардың ғұмырнамасы бізге көбіне ауызша жеткен әңгімелермен, шежіремен, кейінгі ұрпақтың жадында сақталған деректермен аралас келеді. Мұндай мәліметтердің тарихи маңызы бар. Бірақ оларды ғылыми тұрғыдан тексеріп, нақты құжаттармен салыстыру қажет.
Конференцияда ғалымдар осы мәселеге арнайы тоқталды. Академик, тарих ғылымдарының докторы Берекет Кәрібаев тарихи тұлғаларды зерттеу тек ел аузындағы аңыздарға сүйеніп қалмауы керектігін атап өтті. Өйткені тұлғаның өмір сүрген уақытын, қызметін, тарихи оқиғалардағы нақты орнын анықтау үшін түрлі дереккөздерді салыстыру қажет.
Бұл – бүгінгі тарих ғылымы үшін аса маңызды ұстаным. Бір адамның аты бірнеше тарихи деректе әртүрлі жазылуы немесе бір есімді бірнеше тұлғаның иеленуі зерттеу барысында шатасуға әкелуі мүмкін. Сондықтан архив құжаттары мен шығыс деректері, қолжазбалар мен шежірелер, ауызша тарих пен ғылыми еңбектер бір-бірін толықтыруы тиіс.
Р.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының өкілі Бағдат Даниярұлы да осы мәселеге назар аударып, қазақ тарихында аттас батырлар мен билердің көп екенін айтты. Мәселен, Бөгенбай есімді бірнеше батырдың болғаны белгілі. Демек, тарихи тұлғаның атының ғана аталуы жеткіліксіз. Оның қай кезеңде өмір сүргенін, қай рудан шыққанын, қандай оқиғаларға қатысқанын нақтылау – ғылыми зерттеудің негізгі шарты.
Өтебай биге қатысты мәселенің де осындай қыры бар. Бір деректе найманның Бағаналы руынан шыққан Өтебай би айтылса, басқа деректерде өзге ортадағы Өтебай есімі кездеседі. Осындай ұқсастықтардың өзі тарихи деректерді мұқият салыстырудың қажеттігін көрсетеді.
Батырдың міндеті – қылышпен ғана өлшенбейді
XVIII ғасырды қазақ тарихындағы ең күрделі кезеңдердің бірі деуге негіз бар. Жоңғар шапқыншылығы, сыртқы қауіп, ішкі алауыздық қаупі – мұның бәрі елдің саяси тұтастығына сын болды. Осы тұста батырлардың тарихи рөлі айқын көрінді.
Академик Хангелді Әбжанов XVIII ғасырды батырлар дәуірі ретінде бағалап, сол кезеңдегі ерлердің басты миссиясы ел мен жерді қорғау болғанын айтты. Бұл тұста батыр ұғымын тек соғыс даласындағы ерлікпен шектеу тарихи тұлғаның болмысын тарылтып көрсету болар еді.
Барлыбай батырдың тағылымы да осыны аңғартады. Тарихи деректерде оның жоңғар шапқыншылығына қарсы шайқастарда қолбасшылық қабілетімен танылғаны айтылады. Жас кезінде жекпе-жекте қалмақ батырын жеңіп, елге танылғаны туралы деректер де бар. Бірақ оның тұлғасын айрықша көрсететін қасиет – батырлық пен ел басқару ісін ұштастыра білуі.
Академик Кәрімбек Құрманәлиев Барлыбай Тауасарұлын XVIII ғасырдағы ел қорғаған ірі қолбасшылардың бірі ретінде сипаттап, оның саяси көрегендігіне де назар аударды. Бұл – «батыр» атауының астарында тек жауынгерлік емес, елдік ойлау, шешім қабылдау, жауапкершілік секілді қасиеттер жатқанын көрсетеді.
Ел қорғау – сол заманның басты міндеті болса, жердің тұтастығын сақтау, ел ішіндегі дауды шешу, сыртқы және ішкі саяси тепе-теңдікті сақтау билердің еншісіндегі күрделі жұмыс еді.
Өтебай би және ел ішіндегі бірлік
Өтебай бидің тарихи бейнесі осы тұрғыдан қызықты. Оның тұлғасын тек шешендікпен немесе билік айту дәстүрімен шектеуге болмайды. XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында би – құқықтық, әлеуметтік әрі саяси институттың маңызды өкілі болды. Өтебай бидің 1748 жылы Әбілқайыр хан қаза тапқаннан кейінгі күрделі саяси жағдайда билер сотына шақырылғаны туралы деректің болуы оның ел арасындағы беделін аңғартады.
Әбілқайыр ханның қазасы қазақ даласында үлкен саяси дағдарыс туғызуы ықтимал еді. Барақ сұлтанға қатысты мәселе ел ішінде азаматтық қақтығысқа ұласуы мүмкін жағдайда тұрды. Осындай кезде билердің мәмілеге келтіруші, елді сабырға шақырушы рөлі ерекше болды.
Демек, Өтебай бидің қызметі – қарапайым даудың шешімін табудан әлдеқайда кең ұғым. Ол сол дәуірдегі қазақ қоғамының ішкі тұрақтылығын сақтауға бағытталған билік дәстүрінің бір көрінісі.
Мемлекет және қоғам қайраткері Мұхамбет Жұманазарұлы конференция барысында Өтебай бидің жастайынан тапқырлығымен танылғаны жөніндегі ел аузындағы әңгімені ортаға салды. Арғын мен найманның игі жақсылары бірнеше күн шеше алмаған құн дауына жас Өтебайдың әділ төрелік айтуы туралы бұл әңгіме халық жадында оның әділ би ретіндегі бейнесінің қалыптасқанын көрсетеді.
Мұндай аңыздарды тарихи құжатпен теңестіру дұрыс болмас. Бірақ оларды мүлде жоққа шығару да жөн емес. Себебі ауызша тарих кей жағдайда халықтың белгілі бір тұлғаға берген қоғамдық бағасын сақтап қалады. Ғалымдардың міндеті – сол жадтың тарихи өзегін анықтау.
Өтебай мен Барлыбайды не байланыстырады?
Бірі – би, бірі – батыр. Бірі – ел ішіндегі дауды шешіп, бітімге шақырған тұлға, екіншісі – қол бастап, сыртқы жауға қарсы тұрған сардар. Бірақ олардың тарихи болмысын жақындастыратын бір ортақ ұғым бар. Ол – мемлекетшілдік.
Қазақ қоғамының сол кезеңдегі өмір салтын қазіргі мемлекеттік институттармен тікелей салыстыруға болмайды. Дегенмен елдің тұтастығы, жердің сақталуы, ішкі татулық, сыртқы қауіпке қарсы тұру секілді құндылықтар мемлекеттіліктің іргелі негіздері болғаны анық.
Өтебай бидің ел арасындағы алауыздықты тоқтатуға араласуы мен Барлыбай батырдың сыртқы жауға қарсы күресі – бір мақсаттың екі қыры. Бірі елдің ішкі бірлігін сақтаса, екіншісі оның сыртқы қауіпсіздігін қорғады.
Сондықтан бұл екі тұлғаның мұрасын қатар зерттеу кездейсоқ таңдау емес. Олардың тағылымы арқылы XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының билік жүйесін, әскери құрылымын, дипломатиялық байланыстарын және қоғамдық қатынастарын тереңірек түсінуге мүмкіндік бар.
Тұлғаны ұлықтау – ескерткіш қоюмен бітпейді
Тарихи тұлғаны құрметтеу көбіне ескерткіш орнату, көшеге атын беру, мерейтойлық шара өткізумен өлшеніп жатады. Алайда тұлғаны шын мәнінде ұлықтау – оның өмірі мен қызметін ғылыми тұрғыдан зерттеп, кейінгі ұрпаққа дәлелді дерекпен жеткізу. Осы жағынан алғанда конференцияда айтылған ұсыныстардың маңызы зор.
Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының өкілдері Ұлытауда институттың алдымен өкілдігін, кейін филиалын ашу мәселесін көтерді. Сонымен бірге Өтебай би мен Барлыбай батырдың өмірі мен қызметін зерттеуге магистранттар мен докторанттарды тарту ұсынылды. Бұл – бір реттік ғылыми шарадан жүйелі зерттеу жұмысына көшудің жолы.
Тағы бір маңызды ұсыныс – Ұлытау өңірінің ежелгі дәуірден бергі тарихын қамтитын көптомдық ғылыми еңбек әзірлеу. Мұндай жоба жүзеге асса, өңірдің тарихы жеке-жеке тұлғалар мен оқиғалардың жиынтығы ретінде емес, біртұтас тарихи үдеріс ретінде қарастырылар еді.
Бұл жұмыстың жергілікті өлкетанушылармен, архив қызметкерлерімен, мұражай мамандарымен және зиялы қауым өкілдерімен бірлесіп жүргізілуі де маңызды. Себебі Ұлытаудың тарихи дерек қоры тек архив сөрелерінде жатқан жоқ. Оның бір бөлігі елді мекендерде, отбасылық мұрағаттарда, қолжазбаларда, шежірелерде және халық жадында сақтаулы.
Кесене – үнсіз жатқан тарих
Конференцияда айтылған мәселелердің бірі – Барлыбай батыр кесенесінің қазіргі жағдайы. Журналист Дулат Әбіш тарихи ескерткіштің күтімсіз қалғанын айтып, оны қайта жаңғырту қажеттігін көтерді.
Бұл мәселе де тарихи жадының қаншалықты практикалық мәні бар екенін көрсетеді. Тарихи нысанға мемлекет қарауында деген белгі қою жеткіліксіз. Егер ол нысан зерттелмесе, қорғалмаса, насихатталмаса, уақыт өте келе оның тарихи мәні көмескіленеді.
Сондықтан тарихи тұлғаларды зерттеу мен тарихи орындарды сақтау қатар жүруі тиіс. Ғылыми еңбек пен музей экспозициясы, мектептегі өлкетану сабағы мен тарихи кесене – бір-бірінен бөлек бағыттар емес, ортақ тарихи жадының құрамдас бөліктері.
Ұлытаудың тарихын түгендеу – ұлттық міндет
Ұлытаудың тарихы әлі толық зерттеліп болған жоқ. Бұл – кемшілік қана емес, үлкен ғылыми мүмкіндік. Өйткені әрбір жаңа архив құжаты, әрбір табылған қолжазба, әрбір салыстырылған шежіре Ұлытаудың ғана емес, қазақ тарихының белгісіз бір қырын ашуы ықтимал. Ал Өтебай би мен Барлыбай батырды зерттеу осы үлкен жұмыстың бір бөлігі ғана.
Бүгінгі ұрпақ үшін олардың тағылымы қандай? Біріншіден, елдің бірлігі кез келген кезеңде маңызды. Екіншіден, жерді қорғау мен оны кейінгі ұрпаққа аман жеткізу – тарихи жауапкершілік. Үшіншіден, ел тағдырын шешетін азаматқа батырлықпен қатар ақыл, мәміле, саяси көрегендік те қажет. Өтебай би мен Барлыбай батырдың өмір жолын осы өлшемдермен қарастырғанда, олардың тұлғасы өткеннің естелігі ретінде ғана емес, бүгінгі қоғам үшін де мәні бар тарихи өнеге ретінде көрінеді.
Тарихи тұлғаны тану – өткенге тағзым ету ғана емес. Ол қазіргі қоғамның өзін тануына мүмкіндік береді. Біз қандай құндылықтарды сақтап қалдық? Мемлекеттіліктің негізін қалаған қандай дәстүрлер бар? Ел мен жер үшін жауапкершілік ұғымы қайдан бастау алады? Мұндай сауалдардың жауабын тарихтан іздеу – бүгінгі күннің де міндеті.
Сондықтан Жезқазғанда өткен конференцияның ең басты мәні – Өтебай би мен Барлыбай батырдың есімдерін қайта атауда емес. Ең маңыздысы – Ұлытау тарихын дерекпен, ғылыммен және тарихи жадпен қайта зерделеудің қажеттігін күн тәртібіне шығаруы. Ұлытау – тарихы айтылатын ғана емес, тарихы әлі де зерттеле түсетін өлке. Ал сол тарихтың әрбір тұлғасын ғылыми тұрғыдан тану – ұлттың өзін тереңірек тануына бастайтын жол.
Ізтай Белгібайұлы.
